સૉલિટ્યુડમાં (ગઝલ)

મને નાનપણથી એકાંત પ્રિય છે. મારા માટે એક વાક્ય અવારનવાર બોલાતું : 'એ ઘરમાં હોય તો પણ ખબર ના પડે.' વેકેશનમાં તો ઘણીવાર આઠ-દસ દિવસ સળંગ હું ઘરની બહાર પગ પણ ન મૂકતો. Books, tape recorder અને cassettes ના સમુદ્રની વચ્ચે હું એક ટાપુ માફક પડ્યો રહેતો. આપણે તો આપણામાં મસ્ત! 

સ્કૂલમાં હતો ત્યારે અમને સુપ્રસિદ્ધ અમેરિકન કવિયત્રી Ella Wheeler Wilcox ની એક કવિતા ભણવામાં આવતી : SOLITUDE (એટલે, એકાંત), જેની પહેલી બે પંક્તિઓ ખાસ કરીને ખૂબ પ્રચલિત છે - 

Laugh, and the world laughs with you;

Weep, and you weep alone. 

મને ત્યારથી આ SOLITUDE શબ્દનું આકર્ષણ રહ્યું છે. પણ ક્યારે સપનામાં પણ વિચાર્યું નહોતું કે ભવિષ્યમાં 'સૉલિટ્યુડ' ને રદીફ બનાવી મારાથી એક ગઝલ પણ લખાઈ જશે.... 

 

* 

છે સતત આરામ, સૉલિટ્યુડમાં, 

મનગમતો મુકામ, સૉલિટ્યુડમાં. 

 

કૃષ્ણ છે, છે રામ, સૉલિટ્યુડમાં, 

મારા ચારે ધામ, સૉલિટ્યુડમાં. 

 

રહેવું સુબહોશામ, સૉલિટ્યુડમાં,

મયકદા ને જામ, સૉલિટ્યુડમાં. 

 

હોય ના કંઈ કામ, સૉલિટ્યુડમાં,

ભીતરે કોહરામ, સૉલિટ્યુડમાં. 

 

મન ભમે બેફામ, સૉલિટ્યુડમાં, 

શાયરી લગામ, સૉલિટ્યુડમાં. 

ઈશ્વરી પૈગામ, સૉલિટ્યુડમાં, 

સબ પીડાનું બામ, સૉલિટ્યુડમાં. 

છે સમસ્ત કલામ, સૉલિટ્યુડમાં, 

આખરી વિશ્રામ, સૉલિટ્યુડમાં.

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક'

કરતો નથી (ગઝલ)....

ચાર માણસ જો મળે તો ભીડ હું કરતો નથી,

જિંદગીની સ્પેસને બહુ ગીચ હું કરતો નથી.

આપણી રીતે જો ચાલે જિંદગી તો ઠીક છે, 

આપણી રીતે ન ચાલે, જીદ હું કરતો નથી. 

રહે જરા હલચલ તો સારું, જોઈએ ન સ્થિરતા, 

આ સ્થિતિ કે તે સ્થિતિને સ્થિર હું કરતો નથી.

 

ના બને જ્યાં, દરમિયાં એક પાતળો પડદો કરું, 

ઈંટ માથે ઈંટ મૂકી ભીંત હું કરતો નથી.

ફોડ પાડીને કહું જો, તો મને અવતાર કહે, 

માટે સુખની રેસિપીને લીક હું કરતો નથી. 

જે મળ્યું, એ મેળવીને તૃપ્ત છું, હું મુક્ત છું, 

જે મળ્યું ન હોય એની ગ્રીડ હું કરતો નથી.

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક'

ખતરામાં (ગઝલ)....

સનાતનને નથી ખતરો, નથી ઈસ્લામ ખતરામાં, 

જરા આ ખેલને સમજો, છે સંવિધાન ખતરામાં.

 

નજીવી વાત પર લોકો અહીં શસ્ત્રો ઉપાડે છે,

ભસે જો કોઈ દિલ્લીમાં, કે છે શ્રીરામ ખતરામાં. 

ઘણાનું વૉટ્સૅપ ઉપર છે એકજ કામ પરમેનન્ટ - 

'જરા ચેતો! જરા ચેતો! છે હિન્દુસ્તાન ખતરામાં!'

કહો છો સંત ખુદને, ને લડો છો ગેંગસ્ટર માફક? 

તમારા કારણે છે સંતતાની આન ખતરામાં.

 

કર્યો છે તેં નશો સસ્તો, અરે, ઓ મૂર્ખ, અજ્ઞાની! 

તને સાચે જ લાગે છે, કે છે ભગવાન ખતરામાં!?

ધરમના નામ પર ધંધો, ને તુચ્છી વાત પર ફતવો, 

આ કુંઠિત માનસિકતાથી તો છે ઈન્સાન ખતરામાં.

બને જ્યાં 'ઈન્ટલેક્ટુઅલ' શબદ પણ ગાળનો પર્યાય,

રહે ત્યાં જ્ઞાન, ને વિજ્ઞાન, હર વિદ્વાન ખતરામાં.

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક'

દોડમાં છે (ગઝલ)

જેટલું જાણે છે એનાથી વધારે જાણવાની દોડમાં છે,

સૌ અહીં જીવનના મનગમતા જ નિષ્કર્ષ કાઢવાની દોડમાં છે.


આ અમે બેઠાં નિરાંતે તોય લાગે હર ઘડી, છે શ્વાસ અદ્ધર,

ને જુઓ લોકો અદ્રશ્ય કોઈ છપ્પર ફાડવાની દોડમાં છે.


સત્ય જાતે બોલવા-સ્વીકારવાની કોઈમાં હિંમત નથી ને,

હોય હિંમત જેમનામાં એમને સૌ પાડવાની દોડમાં છે.


કોઈ નૈતિકતા નહીં ને કોઈ પણ મૂલ્યો નહીં, એવા ઘણાં છે,

ને એ તુર્રમ ખાન પાછા એકબીજાને વાઢવાની દોડમાં છે.


હર કોઈ પોતે બનાવેલી જ દુનિયામાં જીવે છે, તે છતાં પણ,

કોઈ લાક્ષાગૃહ માફક આગ એમાં ચાંપવાની દોડમાં છે.

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક'

ઘરે રહેવું છે મારે, બસ!

વરસાદી આળસની એક ગઝલ .... 

છે આજે આભ ઘેરાયું, ઘરે રહેવું છે મારે, બસ! 

ખીલ્યું છે આજ ચોમાસું, ઘરે રહેવું છે મારે, બસ! 

નથી કંઈ આપવું બહાનું, ઘરે રહેવું છે મારે, બસ! 

ક્યાં રોજે થાય છે આવું, ઘરે રહેવું છે મારે, બસ!

પડ્યો રહેવા દો થોડી વાર, કે કહેતા નહીં કોઈ, 

મને આળસ મરડવાનું, ઘરે રહેવું છે મારે, બસ! 

કહી દઉં બૉસ ને આજે, નથી બીમાર હું કિંતુ, 

નહીં હું કામ પર આવું, ઘરે રહેવું છે મારે, બસ! 

મને બારીમાં બેસીને, વરસતો મેઘ જોવો છે, 

મળે ક્યાં આવું નજરાણું, ઘરે રહેવું છે મારે, બસ! 

મને મદમસ્ત મોસમને, છે આજે માણવી દિલથી, 

કરે છે મન પલળવાનું, ઘરે રહેવું છે મારે, બસ! 

મને દો એક પ્યાલી ચા, અને કાગળ, કલમ, ખડિયો,

ગઝલ સુંદર લખી કાઢું, ઘરે રહેવું છે મારે, બસ! 

જો હું એળે જવા દઉં ને, જો ન તન-મનથી ભીંજાઉં, 

તો એને લાગશે માઠું, ઘરે રહેવું છે મારે, બસ!

મને દેખાય છે ખાબોચિયાંમાં એક તરતી નાવ, 

જો, આવ્યું આંખમાં આંસુ, ઘરે રહેવું છે મારે, બસ! 

કોઈ વાદળ ભૂલું ભટક્યું મળે રસ્તે, તો પાઠવજો, 

હું મારું આપું સરનામું, ઘરે રહેવું છે મારે, બસ! 

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક' 

 

છ આંધળા (ગઝલ)....

જિંદગી - જેમ આંધળા છ, એક હાથી,

સૌને 'દેખાતું' જુદું કંઈ એકબીજાથી.

કોઈએ છે સૂંઢ ઝાલી, કોઈએ પગ, 

કોઈ કંઈ નિષ્કર્ષ કાઢે પુચ્છમાંથી.

સુખ અને દુખ કેશ જેવા ક્યાં સહજ કે, 

ફેરવું એક કાંસકી ને પાડું પાથી!

છે સમય ને શ્વાસનું તો રોજનું આ, 

આંખ ખુલતા વેંત કરતા બાથંબાથી.

થાય છે સૂરજને હું ધધડાવી નાખું - 

'કો'ક દિ' તો ઊગ તું બીજી દિશાથી!' 

આયનાની પાર જઈ જોવું છે મારે, 

કોણ છું હું, કોણ છે દેખાય ત્યાંથી? 

હું બન્યો પપ્પા ખરેખર એ જગાથી, 

સાથ પપ્પાનો ને મારો છૂટ્યો જ્યાંથી.

જ્યાં લગી છે આંખ ખુલ્લી, છે બધુંયે, 

કોણ છે સંગી પછી ને કોણ સાથી?

આ સફાચટ ટાલ, ને છે પીઠ વાંકી, 

બાળપણ તમને 'રસિક' ઓળખશે ક્યાંથી?

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક'

રામ કહાની (ગઝલ)....

ગઝલના મક્તા વિશે એક વાત કરવી છે ~

મારી નાની ને અમે 'બેન' કહેતા. 

હું પરામાં રહેતો ને બેનનું ઘર હતું સાઉથ બોમ્બેમાં. સંયોગવશ, મારી કોલેજ એના ઘરથી નજીક હતી. તો હું અવારનવાર એવું કરતો, કે શુક્રવારે કોલેજથી સીધો એને ત્યાં પહોંચી જતો, વીક-એન્ડ એને ત્યાં ગાળી અને સોમવારે ત્યાંથી જ કોલેજ જતો રહેતો.

મને વાંચવાનો શોખ, તો હું હંમેશા એકાદ નૉવેલ સાથે લઈ જતો, ને આખો દિવસ પડ્યો પડ્યો વાંચતો રહેતો. 

સાંજ પડે એટલે મને આવી શિથિલ અવસ્થામાં જોઈને બેન ખિજાતી : 

'આમ આખો દિવસ પડ્યો પાથર્યો રહે છે, તને કંટાળો નથી આવતો? જા, જઈને ચોપાટી આંટો મારી આવ.' ચાલીને જાવ તો ચોપાટી એના ઘરથી ૨૦ મિનિટના અંતરે. 

અને એની એક વાત, જે યાદ કરું તો આજે પણ મારી આંખમાં પાણી આવી જાય છે - 

એ કહેતી :

'ઘરમાં ક્યારેય નહીં ભરાઈ રહેવાનું. હરવાનું, ફરવાનું, ભોમિયા બનવાનું. આપણે ફરીએ, નવી નવી જગ્યાઓ જોઈએ, નવા નવા લોકોને મળીએ, તો ઘણું બધું જાણવા-શીખવા મળે.'

[ નોંધ : ગૂગલ નહોતું એ જમાનામાં 😔 ] 

* 

શ્વાસોની છે ખેંચા-તાની,

સૌની સરખી રામ કહાની.

આજે આવ્યા, કાલે જાશું,

દુનિયા એક સરા-એ-ફાની. 

કોણે, કોની, ક્યારે માની? 

સૌએ કરવી છે મનમાની.

જાતની સાથે ના ફાવે તો,

દુનિયામાં સઘળું બે-માની.

શીશાનું ઘર મારું-તારું,

પત્થર મત ફેંકો તુમ, જાની. 

તું જે પીરસે, એ ભાવે તો, 

છે આખ્ખું જીવન મિજબાની. 

ઘૂમે દુનિયા, થાય એ જ્ઞાની, 

બચપણમાં કહેતી'તી નાની.

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક'

નથી હોતું (ગઝલ)....

ઘણી વેળા ઉદાસીનું કોઈ કારણ નથી હોતું,

અને જો હોય છે કારણ તો નિવારણ નથી હોતું.

 

સ્વપન જોઉં છું, મારા શ્ર્વાસ છે મારા સકંજામાં, 

ખુલે છે આંખ, મારા હાથમાં કંઈ પણ નથી હોતું.

 

બહુ ખુશહાલ લાગે છે જેઓ હંમેશ સેલ્ફીમાં,

 

નથી ખુશહાલ દેખાતાં એ જ્યાં દર્પણ નથી હોતું.

જો સાચું કહું તો એવું કોઈ પણ ઘડપણ નથી હોતું, 

કે જેમાં અલ્પ માત્રામાં બીજું બચપણ નથી હોતું.

 

મને અકસર 'રસિક' લાગ્યું છે તન્હા મસ્ત મહેફિલમાં, 

કે જ્યાં સૌ હોય છે, બસ મનગમતું એક જણ નથી હોતું.

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક'

એક મિસરો....

સામાન્યપણે, ગઝલના એક શે'રમાં 

બે પંક્તિઓ હોય છે. 

હર પંક્તિ ને 'મિસરા' કહેવાય છે. 

એટલે કે બે મિસરાને જોડીને એક શે'ર બને છે. 

* 

એક મિસરો, કહીને જીવન જીવશું, 

એક મિસરો, કહીને આંખો મીંચશું. 

એક મિસરો, મેં લખ્યો કાગળ ઉપર, 

એક મિસરો, થરથરે છે લબ ઉપર.  

એક મિસરો, મેં ભરેલા જામ પર, 

એક મિસરો, તેં દીધેલી હામ પર. 

એક મિસરો, બે ઘડીની ચાહ પર, 

એક મિસરો, જિંદગીની રાહ પર.

એક મિસરો, બે મળેલી આંખ પર, 

એક મિસરો, બે તૂટેલી પાંખ પર. 

 

એક મિસરો, દોસ્ત તારા નામ પર, 

એક મિસરો, આ નશીલી સાંજ પર.

એક મિસરો, કહેશે મીરાની કથા, 

એક મિસરો, કહેશે રાધાની વ્યથા. 

એક મિસરો, તેં કરેલા વાયદા, 

એક મિસરો, કાશ, અથવા, અન્યથા. 

એક મિસરો, સ્મિત બાળકનું હો જેમ, 

એક મિસરો, પીડ વિધવાની હો જેમ. 

એક મિસરો, તપતા રણની રેત પર, 

એક મિસરો, વર્ષાના સંકેત પર. 

એક મિસરો, સોળ-સત્તરની ઉંમર, 

એક મિસરો, વાટ જોતી એક કબર.

એક મિસરો, સુખ અને દુખથી પરે, 

એક મિસરો, જે ક્ષણે તું અવતરે.

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક' 

માણસ (ગઝલ)....

આજે, એક ટૂંકી બહેરની ગઝલ..... 

ચાંદ ઉપર પહોંચેલો માણસ, 

મોરીમાં ઉતરેલો માણસ. 

* 

સેલ્ફી લેતો જોઉં, લાગે - 

મોબાઈલે પાળેલો માણસ. 

* 

ધીમે ધીમે જલતું ફાનસ,

છે અગ્નિ ભારેલો માણસ. 

* 

ઈશ્વરે સર્જેલી સૃષ્ટિ, 

શેતાને સર્જેલો માણસ. 

* 

જવલ્લે એ નીકળે એવો, 

જેવો છે ધારેલો માણસ. 

* 

ખુલ્લી આંખો તો એક છલ છે, 

સૂતો છે જાગેલો માણસ. 

*

દરબારી છે મીડિયા આખ્ખી, 

હર માણસ ઝૂકેલો માણસ. 

* 

હર માણસ ઉખાણાં જેવો, 

ઉકલે તો ઉકેલો માણસ. 

* 

આજે તમને મળશે નહિ ત્યાં, 

કાલે જ્યાં મૂકેલો માણસ.

* 

પપ્પા આવ્યા ઓફિસેથી, 

જોયો મેં થાકેલો માણસ. 

* 

સાચું કહેજો, યાદ કરીને,

છેલ્લે ક્યાં જોયેલો માણસ?

 *

એક ગઝલ સૂઝી છે આજે, 

જોઈ લે પીધેલો માણસ.

*

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક' 

છે તમે (ગઝલ)

જો બધાને દોસ્ત માન્યા છે તમે,

તો ઘણા દુશ્મન બનાવ્યા છે તમે.


ફૂલ મેં આપ્યું, તો સંશયથી પૂછ્યું -

કેટલાં કાંટા છુપાવ્યા છે તમે?


શું કરો, લાગે જો ખાટ્ટી જિંદગી,

એને, જેના બોર ચાખ્યા છે તમે.


તોય કાં માંગે છે જઈને મંદિરે?

જેને આશીર્વાદ આપ્યા છે તમે.


કીમતી ફૂલદાન રાખ્યા છે તમે,

ફૂલ કાં કૃત્રિમ સજાવ્યા છે તમે?


ક્લૉથ્સ, વૉચીઝ, શૂઝ, ને પરફ્યુમથી,

માણસો એ રીતે આંક્યા છે તમે!?

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક'

છેજ નહિ (ગઝલ)

મન ઉકરડો પાથરી, સોચી રહ્યું - 

આ જગતમાં સારું તો કંઈ છેજ નહિ. 

 

હું કહું છું સેલ્ફી લઈને, સેલ્ફને - 

જો, મારાથી પ્યારું તો કંઈ છેજ નહિ.

અંધ છે કંઈ કેટલાં, ચળકાટથી, 

રાતનું અંધારું તો કંઈ છેજ નહિ. 

સેંકડો સાગરનું એક ટીપું બને, 

આંસુઓથી ખારું તો કંઈ છેજ નહિ. 

હુંજ ના નક્કી કરું, શું ધારવું? 

સુખ અને દુખ, ધારું તો કંઈ છેજ નહિ. 

ત્યાગતી વેળાએ સમજાયું મને,

મારી પાસે, મારું તો કંઈ છેજ નહિ.

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક' 

લાગે છે (એક ટૂંકી બહેરની ગઝલ)

અમથી કસરત લાગે છે,

જીવન સર્કસ લાગે છે.


યાદ પુરાણી આવી છે,

સઘળું ઝળહળ લાગે છે.


આંસુ યમુના ના પાણી,

આંખો પનઘટ લાગે છે.


દીકરી પરણીને ગઈ તો,

શ્ર્વાસો બરછટ લાગે છે.


બાળક રમતા જોઉં તો,

ઘડપણ બચપણ લાગે છે.


તારી પાસે માંગુ તો,

ખોટી રકઝક લાગે છે.


તારું આપેલું, માલિક

મુજને અનહદ લાગે છે.

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક'