મુંબઈ

નિરંજન નરહરિભાઈ ભગત ~

એટલે,

ગુજરાતી કવિતા જગતનું એક પ્રચંડ નામ.

એમણે રચેલા નગરજીવનનાં કાવ્યો,

એમનું સૌથી અમૂલ્ય પ્રદાન છે.

અંગ્રેજીમાં M. A. કરી,

છત્રીસ વરસ અંગ્રેજીના અધ્યાપક રહ્યા.

બહુ ઓછા લોકો જાણતા હશે,

કે એમણે ૧૦૦ થી વધારે,

અંગ્રેજી કવિતાઓ પણ લખી છે.

આજે, ૧ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૦,

એટલે એમની બીજી પુણ્યતિથિ.

એમની એક યાદગાર કવિતા,

મેં સ્કૂલના અભ્યાસક્રમમાં ભણી હતી.

મુંબઈનું આટલું સચોટ વર્ણન,

એ પણ એમની આગવી શૈલીમાં,

એટલે તમારાથી, 

એક 'વાહ' તો નીકળી જ જાય :

_______________

ચલ મન મુંબઈ નગરી,

જોવા પૂચ્છ વિનાની મગરી!

જ્યાં માનવ સૌ ચિત્રો જેવા,

વગર પીછાને મિત્રો જેવા;

નહીં પેટી નહીં બીસ્ત્રો લેવા,

આ તીરથની જાત્રા છે ના અઘરી!

સીમેંટ, કોંક્રીટ, કાચ, શિલા,

તાર, બોલ્ટ, રિવેટ, સ્ક્રૂ, ખીલા;

ઈન્દ્રજાલની ભૂલાવે લીલા,

એવી આ સૌ સ્વર્ગતણી સામગ્રી!

રસ્તે રસ્તે ઉગે ઘાસ,

ને પરવાળા બાંધે વાસ;

તે પહેલા જોવાની આશ,

હોય તને તો કાળ રહ્યો છે કગરી!

ચલ મન મુંબઈ નગરી,

જોવા પૂચ્છ વિનાની મગરી!

____________________

એમને યાદ કરીને,

મુંબઈ વિશે એક નાનકડી કવિતા :

શું તમે મુંબઈના વરસાદમાં ભીંજાયા છો? 

શું તમે લોકલ ટ્રેનની ભીડમાં ભીંસાયા છો? 

શું તમે વડાપાવના સ્વાદમાં ખોવાયા છો? 

શું અહીં સમયની ચકકીમાં પિસાયા છો? 

છે તમે ચારે ચીજ જાણી, તો કહો જાણી છે,

અને તો જ ખરેખર મુંબઈને તમે માણી છે,

છે જાણી-માણી તમે, તો થયા ચારે ધામ, 

અને જીવન પણ તમારું એક ઉજાણી છે

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક'

અલંકાર

સૌ પ્રથમ તો પાર્સલ ડિલીવર થાય,

પછી એનું એક નામ પડે,

અટક તો વારસામાં જ મળી હોય,

નામ અને અટક વચ્ચે બાપનું નામ લાગે,

થયા ત્રણ શબ્દો.

પછી વીસેક વરસ કોઈ ઝાઝો ફેરફાર ના થાય.

પછી ગ્રેજયુએટ થાય, એટલે ડિગ્રી લાગે,

પોસ્ટ ગ્રેજયુએટ થાય એટલે બીજી ડિગ્રી લાગે,

જોબ મળે એટલે 'મેનેજર' ને એવું બધું લાગે,

નામની આગળ પછી 'મિસ્ટર' લાગે,

હવે કંઈ વટ પડે.

આગળ તો તમારા કેરિયર પર નિર્ભર હોય.

રાજનીતિમાં ઝંપલાવો,

તો 'પ્રધાનશ્રી', ને 'નેતાજી', ને 'માનનીય',

ને 'મંત્રી મહોદય' પણ લાગે.

હજુ ભારી થવું હોય તો ધર્મમાં ઘૂસો,

પછી તો 'શ્રી શ્રી', 'પરમ પૂજ્ય', 'મહારાજ સાહેબ'

જેવી પદવીઓથી બિરદાવવામાં આવે.

પછી કોઈ તમને

'હીસ હોલીનેસ પરમ પરમ પૂજ્ય શ્રી શ્રી xyz

સ્વામી સદગુરુ મહારાજ સાહેબજી'

એવું કહીને સંબોધે,

તો કેવું ભવ્ય લાગે!

પણ એટલું યાદ રાખો,

ઈશ્વરને પામવા હલકું થવું પડે, ભારી નહીં.

એને પામવા સોયના નાકામાંથી પસાર થવું પડે.

તો કેવી રીતે પસાર થશો,

આટલા ભારી ભરખમ નામ, દમામ, તામજામ,

અને હાથી, ઘોડા ને પાલખી સાથે?

ક્યારેય સાંભળ્યા છે,

કબીર કે મીરા ના નામની આગળ કે પાછળ

કોઈ આવા અલંકાર?

અને માટે જ,

કોઈ વ્યક્તિ,

ભલે પછી એ કોઈ પણ હોય,

પોતાના નામ સાથે આટઆટલા અલંકાર,

પહેરી, ઓઢીને ફરતું હોય,

ને તમને લાગતું હોય કે એનો હાથ ઝાલીને,

તમે 'એના' સુધી પહોંચી શકશો,

તો તમે ભ્રમિત છો.

જે સદાય તમારી ભીતર વસે છે,

એને તમે બહાર ખોળતા હોવ,

તો તમે ભ્રમિત છો.

અંતમાં, ચાર પંક્તિઓ....

તમારી આગળ બધા જી જી કરવા માંડ્યા,

હાથ જોડીને બધા આજીજી કરવા માંડ્યા,

તમારા નામની આગળ 'શ્રી' ને પાછળ 'જી',

વાહ, તમે તો પોતાને 'શ્રીજી' સમજવા માંડ્યા

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક'

છાપવા માટે

ક્યાં પુરાવા જોઈએ અસત્ય છાપવા માટે, 

પુરાવા તો જોઈએ સત્યને સ્થાપવા માટે 

એક વાર તો આવો તમે મારી રિયાસતમાં,

સમય જ સમય છે મારી પાસે આપવા માટે

બે પળના દુખને આટલું મહત્વ ન આપો,

આ જિંદગી લાગશે લાંબી તમને કાપવા માટે

 

મારા દિલમાં રહેવા માટે જગા છે કે નહીં,

તમે મેઝર ટેપ લઈને ઊભા છો માપવા માટે?

એને શું પૂછો છો તમે એના દિલનો હાલ,

'રસિક' હોય હંમેશા તૈયાર બસ ધાપવા માટે

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક'

કહેશે નહીં

એને કશુંક કનડે રાખે છે, પણ એ કહેશે નહીં,

એ બધું સહેન કરી જશે, પણ એ કહેશે નહીં

જેમ કૃષ્ણ એ સુદામાને કરી હતી એવી રીતે,

તું એને મદદ કરી જો, પણ એ લેશે નહીં

એની મરજી તો ઈશ્વર પણ માને છે, માટે જ,

એના હૈયે બદ-દુઆ હશે, પણ એ દેશે નહીં

 

એ જાણે છે, જીવન જીવાય એટલું જીવી લેવું,

પાણીના પરપોટાની જેમ, એ વધુ રહેશે નહીં

મેં કીધું હતું તને કે એનું કોઈ જ મોલ નથી,

એ ફાટેલી નોટ જેવો છે, એને કોઈ લેશે નહીં

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક

બસ એમનેમ

ઘણું બધું એવું હોય છે આપણા જીવનમાં,

જેને આપણે દુખ તો ના કહી શકીએ,

પણ એક વિચિત્ર પ્રકારની,

ઉદાસીની ચાદર ઢંકાઈ જાય આપણી ઉપર.

એવી ક્ષણે કોઈ પ્રિયજન,

આપણા ખભે હાથ મૂકીને પૂછે :

"શું થયું, કેમ આમ બેઠા છો?"

ત્યારે હકીકતમાં,

આપણને જ ના ખબર હોય,

આપણી ઉદાસીનું કારણ,

ને આપણે કહી દેતા હોઈએ :

"કંઈ નહીં, બસ એમનેમ".... 

નથી જાણતો હું જ મારી ઉદાસીનું કારણ, 

તો શી રીતે શોધી શકશો તમે એનું તારણ? 

મેં એને પૂછયું, મને ઠુકરાવવાનું કારણ,

જવાબમાં એ બોલી, બસ એમનેમ

મારા દિલને પૂછ્યું, કેમ રૂદાય છે, બોલ્યું :

કંઈ સમજાતું નથી, બસ એમનેમ

ભર વસંતમાં, એક ફૂલ ડાળીએથી ખર્યું,

કોઈ કારણ નહોતું, બસ એમનેમ

મારું બાળપણ, મળવા આવ્યું સપનામાં,

પૂછવા હાલચાલ, બસ એમનેમ

નર્સે કીધું દીકરી જન્મી, તો બાપનો ચેહરો,

કેમ મુર્જાઈ ગયો, બસ એમનેમ?

આખું ઘર સૂઈ ગયા પછી, કેમ એ ચૂપચાપ,

તકિયામાં આંસુ સારે, બસ એમનેમ?

ભીની આંખો પર તરસ ખાઈ, એક વાદળી,

વિના વરસે પાછી ફરી, બસ એમનેમ

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક' 

પતંગ

સૌ પ્રથમ, 

આપ સૌને મકર સંક્રાંતિ ની હાર્દિક શુભેચ્છા. 

'હેપ્પી ઉત્તરાણ' 

આજના આ પાવન અવસરે, 

એક રચના.... 

ચગવું, કાપવું ને અંતે કપાવું,

છે આ જ એના જીવનનો ઢંગ

શ્વાસોની ડોરથી બંધાઈને જો,

ઊંચે આકાશે ઉડે છે પતંગ

        ચાલ જુઓ તો સૌની અલગ,

        ને લાલ, લીલો, પીળો છે રંગ

        દિવસે છે આભમાં રંગીન તારા,

        તમે દેખો તો રહી જાઓ દંગ

બાળકો નાના કુતૂહલથી જુએ, 

લાગે કોઈ નવી જાતનું વિહંગ

નજર ફેરવો ત્યાં પતંગો પતંગો, 

જેમ કોઈ ચાદર પાથરી સળંગ 

        એવી મસ્તીમાં એ ઉડે આકાશે, 

        માનો તીર લઈને ઉડતો અનંગ 

        આકાશે વસતા કોઈ વિશ્વમિત્રની 

        જાણે કરવી હોય તપસ્યા ભંગ

વાદળોમાં કરે બસ દોડા દોડી,

ને પાછો લહેરી પવન છે સંગ

એક્દમ શિસ્તમાં ઉડે કોઈ,

ને કોઈ ઉડે સાવ જ બેઢંગ

        ઉડે કોઈ સીધાદોર તો વળી,

        કોઈ આકાશે ચીતરે છે તરંગ

        કોઈ ઉડે જોડીમાં મશગુલ થઈ,

        તો કોઈ ઉડે બનીને મલંગ

જોતજોતામાં તો સેંકડો ચગે,

ને પછી મંડાય આપસમાં જંગ

'કાઈપો છે' થી ગુંજે આકાશ,

ને હૈયા હૈયામાં ઉમટે ઉમંગ

        આવો ઉડીએ મોકળા આકાશે,

        લઈને બધી આશાઓ અભંગ

        ધર્મ, નાત, જાતની બેડી તોડીને,

        હવે ચાલો બની જઈએ પતંગ

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક' 

નક્કી કર

સોહનલાલ દ્વિવેદી,

એટલે હિંદી ભાષાના એક સુપ્રસિદ્ધ કવિ.

એમની એક અમર રચનાથી,

આપણે સૌ વાકેફ છીએ.

આપણામાંથી ઘણાએ,

આ સ્કૂલના સિલેબસમાં પણ ભણી છે :

"लहरों से डर कर नौका पार नहीं होती,

कोशिश करनेवालों की हार नहीं होती"

કેટલી સીધી ને સરળ વાત.

આ તો માત્ર બે પંક્તિ છે,

પણ જો તમે આખી કવિતા વાંચો,

તો તમને એમ થાય,

કે જીવનનું એક સત્ય,

કવિ એટલી સરળતાથી રજૂ કરે છે,

કે એક સાતમા કે આઠમા ધોરણના બાળકને,

હસતા, રમતા, પળવારમાં સમજાઈ જાય.

અને પછી એ કેટલાયના જીવનનો,

ગુરુમંત્ર બની જાય....

ઉગવું છે કે ખીલવું છે.... નક્કી કર,

જીવન કેમ જીવવું છે.... નક્કી કર

માટીમાં રહેવું, કે પીપળાની માફક,

ભીંત ફાડીને પ્રસરવું છે.... નક્કી કર

જો સફરમાં ન મળે, કોઈ રાહબર,

એકલા જ નીકળવું છે.... નક્કી કર

અર્જુન બની કૃષ્ણની રાહ જોવી,

કે ખુદ સારથી બનવું છે.... નક્કી કર

ધૂળમાં મેળવાશે વારંવાર પણ,

ઉઠીને જજુમવું છે.... નક્કી કર

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક'

આસપાસ

આપણે મંદિરમાં હાથ જોડીને,

એની મૂર્તિ સમક્ષ ઊભા હોઈએ,

ત્યારે એ પાસે હોય ખરો....?

હું જાણું છું કે આ બાબતે,

સૌના અલગ મંતવ્ય હોય,

માટે, મારે બહસ નથી કરવી.

આ દરેકની શ્રદ્ધાનો વિષય છે.

મારા પોતાના અનુભવની વાત કરું તો,

હું એને મંદિરમાં ક્યારેય નથી મળ્યો.

એનો અર્થ એવો નથી, 

કે હું એને ક્યારેય મળ્યો જ નથી,

કે મને એની ક્યારેય અનુભૂતિ થઈ નથી.

મારે તો એટલું કહેવું છે, 

કે ફક્ત મંદિરમાં જ એ તમને મળે,

એવું જરૂરી નથી.

મારું માનવું છે, 

કે હર ક્ષણ, હર ઘડી, 

એ આપણી આસપાસ હોય છે,

જો આપણને એનો આભાસ થાય તો....

બહાર કરવા મથો ત્યારે,

જો ભીતર પરિવર્તન થાય

.... તો એ આસપાસ છે

એકાંતમાં બેઠા હો ત્યારે,

ચિંતા ને બદલે ચિંતન થાય

.... તો એ આસપાસ છે

ટ્રાફિક જામની વચ્ચોવચ,

ક્યાંય દૂર કોયલ ટહુકાય 

.... તો એ આસપાસ છે

મનમાં ક્રોધ ઊભરાય ત્યારે,

જો એની વાંસળી સંભળાય

.... તો એ આસપાસ છે

બીજાની પીડા જોઈને,

જો તમારી આંખ્યું છલકાય

.... તો એ આસપાસ છે

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક'

કરો છો

તમે મારી સામે આ કેવો ડોળ કરો છો?

વાત સીધી ને તોય ગોળગોળ કરો છો

હુંય કંઈ ભણ્યો છું, શું એટલું ના સમજું?

કે ઈતિહાસ ને નામે ભૂગોળ કરો છો

શાંત વાતાવરણ માફક આવતું નથી તમને?

તે સ્મરણોનો આપણા વંટોળ કરો છો

બેસાડ્યો મને પહેલા, ને પૂરી દીધો પછી,

હવે ઊંચે-નીચે-ઊંચે ચકડોળ કરો છો

નથી લઈ જવાનું, છે અંતે મૂકી જવાનું,

તો શાને કાજ આટલો ભંડોળ કરો છો?

મેં ક્યારે તમારી આલોચના પણ કરી છે?

કે શ્રુષ્ટિ મારી આખી ડામાડોળ કરો છો

રિસાઈ ગયા મુજથી પૂછાઈ ગયું જ્યારે,

શી તરકીબથી ખુદને સુડોળ કરો છો?

વાતો તમારી તો જાણે મીઠા રસગુલ્લા, 

શબ્દોને ચાસણીમાં તરબોળ કરો છો

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક'

આવું બધું આપણે ના કરાય

સતયુગ v/s કળિયુગ

હિંદુ ધર્મ પર તમે નજર ફેરવો, 

તો તમને કેટલાય દેવી દેવતાઓ દેખાય, 

જાણે દેવી દેવતાઓનો આખો એક મૉલ હોય. 

અને પાછા એકથી એક, પરાક્રમી ને શક્તિશાળી. 

એમની દિવ્ય શક્તિ વડે, 

એમણે કેટલાય ચમત્કાર કર્યા હોય. 

એ બધું તો ખરું, પણ આજના યુગમાં, 

આમાંથી આપણે કોઈનું અનુકરણ કરવા જઈએ, 

ને જે પરિસ્થિતિ સર્જાય, 

એની અહીં વાત છે.... 

 

એમ વિષ પીવાથી કંઈ શિવ થોડી થઈ જવાય,

એવું કરવાથી તો માત્ર icu માં એડમિટ થવાય

અર્જુનને જ્ઞાન આપવું તો ફક્ત કૃષ્ણને જ શોભે,

તમે કોઈને આપો તો એને દોઢ ડહાપણ કહેવાય

મહિષાસુરનો વધ તો મા દુર્ગા જ કરી શકે,

તમે કરો પછી આજીવન કારાવાસમાં જ રહેવાય

 

આમ શેષનાગ પર તો માત્ર વિષ્ણુ જ સૂઈ શકે,

આપણે તો kurlon ની મેટ્રેસ પર જ સુવાય

 

વગર પેટ્રોલે ઉંદર પર તો ગણેશ જ ફરી શકે,

મારુતિવાળા આવું કંઈ કાઢે તો જ આપણે ફરાય

આખી સૃષ્ટિનું સર્જન તો બ્રહ્મા એ કર્યું, પણ

આજે 2bhk પણ સર્જવા જાવ તો હાંફી જવાય

આમ સેતુ બાંધીને તો રામ જ વિદેશ જઈ શકે,

કહો, તમારા ને મારાથી આમ અમેરિકા જવાય?

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક' 

English ખીચડી

ગયા અઠવાડિયે મેં એક ફિલ્મ જોઈ :

'અર્જુન રેડ્ડી'

પછી એના પરથી શાહિદ કપુરને લઈને,

હિંદીમાં એક રીમેક બની હતી, 'કબીર સિંઘ'

 

રિલીઝ પહેલા,

જ્યારે મેં ફિલ્મનું ટ્રેલર જોયું હતું,

તો એક અજીબ પ્રકારનો અણગમો,

લાગ્યો હતો મને ફિલ્મ પ્રત્યે.

હમણા એમેઝોન પ્રાઈમ પર રિલીઝ થઈ ,

તો મને જિજ્ઞાસા થઈ,

મને થયું લાવ જોવા તો દે....

ના, ના, 

મારે આખી વાર્તાની અહીં ચર્ચા કરી, 

તમને બોર નથી કરવા. 

મારે વાત કરવી છે, માત્ર એક સીન વિશે :

આ સીનમાં,

અર્જુનનો મોટો ભાઈ,

એની દાદીને આજીજી કરે છે,

કે અર્જુન પોતાને બરબાદ કરી રહ્યો છે,

તો એ જઈને એને રોકે.

કદાચ એના કહેવાથી એ સુધરી જાય,

સીધા રસ્તે આવી જાય....

અને દાદી જે જવાબ આપે છે,

એ એક વાક્યમાં આખા જીવનનો સાર છે.

 

એ અર્જુન પાસે જવાની ના પાડે છે,

અને કહે છે :

"Suffering is very personal,

let him suffer" 

અને ત્યાંથી આ કવિતાનું સર્જન થયું....

Suffering is very personal,

let him suffer, 

શરૂઆતમાં મુશ્કેલ લાગશે,

પણ છેવટે કપાઈ જશે સફર 

He is in pain,

from his face I can read, 

તકલીફ પડશે એને,

પણ સીધી રાખવી પડશે રીઢ

In this time of adversity,

if he breaks, he is a fool, 

પાનખરમાં પણ ખિલાવવું પડશે,

એણે મનમાં એકાદ ફૂલ 

Life will drag on and on,

like a sticky chewing gum, 

પણ પછી જીવનના બધા સત્યની,

એને જાતે જ પડશે ગમ 

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક' 

* કવિતાનું શિર્ષક આવું વિચિત્ર કેમ એ વિશે

 તમને ખ્યાલ આવી ગયો હશે 😊

ઘર

         
ઘરની વાત કરો, એટલે

1982 માં બનેલી ફિલ્મ 'સાથ સાથ' નું ગીત,

તમારા કાનમાં ગુંજી ઊઠે :

ये तेरा घर ये मेरा घर, किसीको देखना हो 'ग़र,

तो पहले आके मांग ले, मेरी नज़र तेरी नज़र

ઘર એટલે ઈંટ અને રેતીનો ઢગલો નહીં,

ઘર એટલે ચણેલી માત્ર ચાર દિવાલો નહીં,

ઘર એટલે લેટેસ્ટ ઈન્ટિરિયર નહીં,

ઘર એટલે આલીશાન પડદા ને ગાલીચા નહીં,

ઘર એટલે માર્બલ ફ્લોરીંગ ને આકર્ષક ઝુમર નહીં,

આ બધું આપણે જાણીએ છીએ....

કેટલું પણ પૉશ હોય,

જો સાવ ખાલી હોય, તો ઘર

સંગ-એ-મરમર ની મઝાર બનીને રહી જાય....

ઘર બને છે,

બે માણસે એની અંદર પ્રાણ પૂરવાથી.... 

આ ઈંટના મકાનમાં તમે આવો તો ઘર બને,

પછી સ્વપ્નો એમા થોડા લાવો તો ઘર બને

ખુશબૂ તમારા શ્વાસની ફેલાવો હર તરફ,

ને હાસ્ય કેરા મોતી વેરાવો તો ઘર બને

ભલે ને સોળે સજાવો શણગાર તોય શું,

અંતે તુલસીનો ક્યારો વાવો તો ઘર બને

આ ભીંતોને સ્પર્શી એમા પૂરો સપ્તરંગ,

ને પછી પગલા તમારા પાડો તો ઘર બને

ચપટી ભરીને આભની, મિલાવો ધૂળ થોડી,

ને સ્મરણો કેરા તોરણ લગાવો તો ઘર બને

 

આ વાસ્તુ, ચોઘડીયાના મકડીના જાળા,

હવે ઝાડુ મારી એને કાઢો તો ઘર બને

સુખદુઃખ ભેદભાવ વગર આવી જઈ શકે,

એવી બારી બંને હાથે ઉઘાડો તો ઘર બને

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક'