ચલો ચલો....

માનો કે તમને કોઈ આવીને કહે,

કે.... એણે સૂંઢ વગરનો હાથી જોયો,

કે.... મુંબઈમાં કાશ્મીર જેટલો બરફ પડ્યો,

કે.... એની ઘરે સલમાન ખાન જમવા આવ્યો,

કે.... એને સરકાર તરફથી ભારત રત્ન મળ્યો, 

શું તમે માનો?

ના માનો!

તમે સમજી જાઓ કે એ ડંફાસ મારે છે,

લાંબી લાંબી ફેંકે છે....

પણ આનાથી પણ હજાર ઘણું કોઈ ફેંકે,

ને પાછા તમે ખુશી ખુશી, 

સાંભળો, જુઓ, માનો ને માણો, 

એ પણ પોતાના પૈસા ખર્ચીને,

એવું તો માત્ર એકજ કેસમાં બને....

 

તમે વાંચો, એટલે સમજાઈ જશે.... 

ડિયર, સારી ફિલ્મ લાગી છે, જોવા ચલો,

પૉપકોર્ન ને સમોસા ખાઈશું, ચલો, ચલો....

 

ચલો દિલદાર ચલો, ને ચાંદ ને પાર ચલો,

ચંદ્રયાનમાં રિટર્ન આવીશું, ચલો, ચલો....

 

હિંદી ફિલ્મોમાં તો આવું બધું ચાલે રાખે,

આપણે પણ ચલાવી લઈશું, ચલો, ચલો....

 

તમે દુનિયાને બાળી નાખશો પ્રેમને પામવા,

આપણે રોકડા બાળી નાખીશું, ચલો, ચલો....

 

તમારા માટે સિતારોમાં વસેલું કોઈ આવશે,

એવા બધા ગપ્પા માની લઈશું, ચલો, ચલો....

 

ભેજું તો ઘરે જ મૂકીને ત્યાં જવાનું છે તો,

બધું ફેંકંફેક ચલાવી લઈશું, ચલો, ચલો....

તમે વીસમા માળેથી મારો ભૂસકો ત્યારે,

અમે શ્વાસ અદ્ધર કરી લઈશું, ચલો, ચલો....

વિલનને એક ગોળી વાગશે ને મરી જશે પણ, 

હીરોને દસથી બચાવી લઈશું, ચલો ચલો.... 

તમે શીલાની જવાની બતાવતા હોવ ત્યારે,

બાળકોને આંખ મીંચાવી દઈશું, ચલો, ચલો....

 

કોલેજમાં તો જવાનું હોય રોમાન્સ કરવા,

બાળકોને સમજાવી દઈશું, ચલો, ચલો....

તમારા બાપા, દાદા, પરદાદા ને વસાવ્યા છે,

તમને પણ દિલમાં વસાવી લઈશું, ચલો ચલો....

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક'

ભરચકભરચક

 

ઓનોમેટોપીયા અંગ્રેજી ભાષાનો એક

 લોકપ્રિય શબ્દાલંકાર છે, એક શબ્દ 

બનાવવાની પ્રક્રિયા છે, જેનો અર્થ થાય છે : 

ધ્વનિનું અનુકરણ કરવું. 

અંગ્રેજી ભાષાના થોડા ઉદાહરણ આપીએ, 

તો એમા 'zoom', 'bang', 'beep', 

'splash', જેવા શબ્દોનો સમાવેશ કરી

 શકાય. 

મશીનના અવાજો પણ આજ રીતે વ્યક્ત

કરવામાં આવે છે, જેમ કે

ટેલિફોન ની ઘંટડી માટે 'tring tring',

ગાડીના હોર્ન માટે 'honk',

ઘડિયાળ માટે 'tik tik',

ગાડીના એંજિન માટે 'vroom', વગેરે.

પશુ પક્ષીઓ ના અવાજો માટે પણ આનો 

વપરાશ બહુ સામાન્ય રીતે થતો હોય છે, 

દા.ત.

બતક માટે 'quack',

ગાય માટે 'moo',

સિંહ માટે 'roar',

બિલાડી માટે 'purr',

ઘેટા માટે 'baa', ઇત્યાદિ.

એજ અલંકારનો પ્રયોગ કરી ગુજરાતીમાં 

કાવ્ય રચવાનો એક અનોખો પ્રયાસ.... 

મુંબઈ ની ટ્રેનો

ભરચકભરચક ભરચકભરચક

ને જ્યાં જુઓ ત્યાં

જગમગજગમગ જગમગજગમગ

માણસને માણસ બાથે

ને ચાલુ પાછી....

રકઝકરકઝક રકઝકરકઝક

ઉનાળાનો તડકો એવો

સૌ પરસેવે....

લથબથલથબથ  લથબથલથબથ

રસ્તામાં એ મને મળ્યાં

તો હૈયું બોલ્યું....

ધકધકધકધક  ધકધકધકધક

સ્કૂલથી ટાબરીયા છૂટ્યા

ને ખાબોચીયામાં....

છબછબછબછબ  છબછબછબછબ

જીવન ભગાવે એવી ગતિએ

થઈ જાઉં છું....

ભફભફભફભફ  ભફભફભફભફ

આંખોની વાદળીયું વહેતી

હાય નિરંતર....

ઝરમરઝરમર  ઝરમરઝરમર

એ ભાગ્યો જો, કોઈ તો રોકો

સમય સરતો....

સરસરસરસર   સરસરસરસર

જોયું કોઈએ, ક્યાં ખોવાણું? 

હાસ્ય મારું....

ખડખડખડખડ  ખડખડખડખડ

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક'

ઘોંઘાટ

આ ઘોંઘાટ બંદ કરો, તો જ સંભળાશે,

ને પછી કાન બંદ કરો, તો જ સંભળાશે

તમારી વાતોની કોઈ અસર નહીં થાય,

એને ઠોકર વાગશે, તો જ સંભળાશે

 

આ નસોમાં શું દોડે છે જાણવા માટે,

છેક ઊંડા ઉતરો, તો જ સમજાશે

 

જીવન તો કેલેંડરના પાનાં જેવું છે,

તમે જાતે બદલો, તો જ બદલાશે

વારસામાં મળી છે તો એનું જતન કરો,

આ ગુજરાતી ભાષા, તો જ સચવાશે

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક' 

આહ થી

મારી ગઝલને તે નવાઝી છે વાહ વાહ થી,

છે એને સજાવી મેં મારી આહ થી

આજીવન હું વેદનાના સાગરમાં તર્યો છું,

તું મને ડરાવે છે નદીના પ્રવાહ થી?

મારી પાંપણો પર થીજી ગયેલા આંસુઓ,

નહીં મને બળવા દે અગ્નિ દાહ થી

એના સુધી પહોંચવા તું કહે એમ જઈશું,

શો ફરક પડે છે મને કઈ રાહ થી?

આમ તો છે લોકશાહી પણ કહે છે 'રસિક',

કે આ દેશ ચાલે છે કોઈ શાહ થી

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક'

selfie

  

         
ગ્રીક માયથોલૉજી પ્રમાણે, નારસિસસ નામે એક શિકારી હતો.

એ દેખાવે ખૂબ રૂપાળો ને સોહામણો હતો.

કહેવામાં આવે છે કે એક વાર અચાનક એણે પોતાનું પ્રતિબિંબ પાણીમાં જોયું, અને એ પોતાના જ પ્રેમમાં પડી ગયો.

એ એટલો આત્મમુગ્ધ થઈ ગયો કે કલાકો સુધી ત્યાં જ બેસી, પોતાના પ્રતિબિંબને નિહાળતો રહ્યો.

શરૂઆતમાં એ કળી ના શક્યો કે જેનાથી એ આટલો મોહિત થઈ ચૂક્યો છે, એ એનું જ પ્રતિબિંબ છે.

પણ જ્યારે એને સમજાયું, તો એ ભારે ચિંતાતુર થઈ ગયો.

એને એવું પ્રતીત થવા માંડ્યું કે, એ પોતે પોતાની જાતને જેટલો પ્રેમ કરે છે, એટલો કોઈ બીજું એને કરી નહીં શકે.

અને અંતે, એણે હતાશ થઈ, અત્મહત્યા કરી.

હવે આ જ વાતને આજના સંદર્ભમાં આપણે જોઈએ,

તો ગલીએ ગલીએ,

( કે પછી વધારે ઉચિત હશે કે, કેમેરા કેમેરા માં ),

એક નારસિસસ બિરાજે છે,

'selfie' ના રૂપમાં....

self થી ભાગવા માટે માણસે બનાવી selfie,

છે એની આત્મમુગ્ધતાની પરાકાષ્ઠા selfie

જાતને શું, આઈનાને પણ મેકઅપ કરી પાડે ફોટા,

ને ના હો એવા દેખાવા લગાડે ચશ્મા ખોટા ખોટા

કરવી રોજ પોતાની જાતની નુમાઈશ સરેઆમ,

શું પ્રાઈવેટ ને શું પબ્લિક, હવે તો બધું ખુલેઆમ

રોજ સવારે ફેસબુક, ને સાંજે ઈન્સ્ટાગ્રામ,

માણસમાંથી જ માણસ ખોવાયો આમને આમ 

 

ચર્ચા છે, માણસોની વસ્તીમાં ઘટાડો છે થયો,

માણસ જ્યારથી selfie ના zoo માં કેદ થયો

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક' 

નવરાશ

એવું નથી કે ગઝલ લખવા નવરાશ જોઈએ,

હા, હૈયામાં થોડી કડવાશ, કે મીઠાશ જોઈએ

શરત એટલી કે જ્યારે તમે વાંચો મારી ગઝલ,

ત્યારે તમારી આંખોમાં જરીક ભીનાશ જોઈએ

સોનાના પિંજરામાં કેદ એક પંખીએ માંગ્યું,

પંખ ફેલાવી ઊડી શકું એટલું આકાશ જોઈએ

વિસ્તાર તો ક્યારેય માપ્યો નથી કે કહી શકું,

દિલ ખોલીને બોલવા કેટલી મોકળાશ જોઈએ

કોઈ છોડીને જાય તો એને જવા દો, રોકો નહીં,

ફક્ત એના પાછા ફરવાનો અવકાશ જોઈએ

ખોલો બારીઓ, ને આવવા દો સૂર્યની કિરણોને,

રોમે રોમ થી જાગીએ એટલો પ્રકાશ જોઈએ

બસ એમ પસાર થાય દિવસ એટલું પૂરતું છે,

હું આંખ મીંચું ત્યારે મનમાં એક હાશ જોઈએ

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક' 

હોબાળો

ચારે દિશાઓમાં, મચ્યો છે હોબાળો,

જ્યાં હોય માણસ, ત્યાં હોય ગોટાળો

બદલાયો માણસ, તો બદલાઈ મોસમ,

હવે હોય છે, ભર શિયાળે ઉનાળો

ગરબા ના નામે તો, તમે ફાડો છો કાન,

આટલા ઘોંઘાટમાં, ના આવે છોગાળો

એ ફાટે અચાનક, એક કૂકરની જેમ,

કોઈ ઉકળેલાને, તમે એમ ના ઉકાળો

દિલ એની યાદમાં, સળગે છે વર્ષોથી,

ને આ શ્વાસ નીકળે છે, બનીને વરાળો

પાંદડું પડવાનો, જ્યાં આવ્યો અવાજ,

ત્યાં કેમ એ સાવ, ચોંકી ઉઠ્યો સફાળો

આજના રાવણને, કેમ કરી ઓળખશો,

આજનો રાવણ, નથી દસ માથાળો

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક'

માણસ

ફાટેલી નોટ તોય, બજારમાં ચાલે એ માણસ,

પડે એ તો ઠીક, પાછો ઉઠીને ચાલે એ માણસ,

સુખમાં તો ઠીક, દુખમાં જે મ્હાલે એ માણસ,

વસંતમાં ઠીક, જે પાનખરમાં ફાલે એ માણસ

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક'

મિથ્યા

 

એક દિવસ સસલાનું બચ્ચું,

રડતું રડતું સ્કૂલથી પાછું આવ્યું.

એની મમ્મીએ પૂછ્યું :

'શું થયું બેટા, કેમ રડે છે?'

તો બચ્ચું બોલ્યું :

'મારે કાલથી સ્કૂલમાં નથી જવું'

મમ્મી બોલી :

'સ્કૂલમાં કંઈ થયું? શું વાત છે, મને કહે તો ખરો'

એટલે બચ્ચું રડતા રડતા જ બોલ્યું :

'મને મારા બધા મિત્રો ચીડાવે છે,

દરરોજ મારી ઠેકડી ઉડાવે છે.

કહે છે, તારા પરદાદાજી તો આળસુ હતા,

એક કાચબા સામે race માં હારી ગયા હતા,

આમ તો finish line ની નજીક પહોંચી ગયા હતા,

પણ ઊંઘ આવી તો અધવચ્ચે જ પોઢી ગયા હતા.'

એટલે મમ્મીએ જરા હસીને, એના માથે હાથ ફેરવ્યો, ને બોલી :

'બેટા, સાંભળ,

આપણે સસલાં,

ચંચળ ને ચપળ જાત.

અડધી રાતે પણ race લગાડવાની હોય,

તો ભર નીંદરમાંથી બેઠા થઈ જઈએ,

ને આળસને તો ધૂળની માફક ખંખેરી દઈએ.

રહી કાચબાઓની વાત તો,

દોડી શું, હલી પણ ના શકે,

એવા તો એ સ્થિર છે,

ને જાણે અડધી પૃથ્વી પીઠપર ઊંચકી હોય,

એવા તો એમના શરીર છે.

 

એટલે જ,

આ બધી તો બધા કાચબાઓએ,

સદીઓથી ફેલાવેલી અફવા છે.

પહેલા પુસ્તકોમાં, ને હવે whatsapp માં.

કોઈ મુરખે એમને કીધું : Slow & steady wins the race,

એટલે નિશ્ચિંત થઈ બધાએ સાવ ઘટાડી દીધી pace,

અરે, જો સાચો હોત તે સાંભળેલો case,

તો કાચબાઓ જ ના જીતતા હોત બધી ઓલિમ્પિકની race?

એક કાચબાઓના આસારામે એમને કહ્યું હતું :

વત્સ, ધીરે ધીરે ચાલો, હળવે હળવે ચાલો,

બાપના બગીચામાં ટહેલતા હોવ એમ ચાલો,

ક્યાં આજે ને આજે તમારે અમેરિકા પહોંચવું છે?

દાયકાઓનું છે આયુષ્ય, આરામ આરામથી ચાલો.

 

અને યાદ રાખજે :

આદિકાળથી,

આજના સૂર્યાસ્ત લગી, 

કોઈ કાચબો,

જો ક્યારે પણ,

સસલા સામે,

race જીત્યો હોય,

તો એ ફક્ત,

કહી-સુણી છે.

આ જગતના,

બધા કાચબાઓએ,

ભેગા મળીને રચેલી,

એક મિથ્યા છે.'

~ દેવાંગ પરીખ' રસિક'

અણમોલ

કોઈ વસ્તુ જ્યારે તમારી પાસે હોય,
ત્યારે તમને એની કિંમત ના સમજાય.

અને એ જ વસ્તુ જ્યારે તમે ગુમાવી દો,
પછી એ બસ તમારી આંખોમાં સપનું બનીને જીવનભર એક માછલીની માફક તરતી રહે.

બાળપણનું પણ કંઈ એવું જ છે.

નાના હતા ત્યારે એમ થતું કે ક્યારે મોટા થઈશું,
અને હવે નાના થવું હોય તો....?
છે કોઈની પાસે જાદુની છડી....?

યાદ છે 1966 ની હિંદી ફિલ્મ 'દેવર' નું આનંદ બક્ષી સાહેબ નું લખેલું ગીત?

आया है मुझे फ़िर याद वो ज़ालिम,
गुज़रा ज़माना बचपन का,

हाय रे, अकेले छोड़ के जाना,
और न आना बचपन का....

અને એવું કોઈ નહીં હોય, કે જે એનું બાળપણ યાદ કરે....

.... ને એને એની સ્કૂલ યાદ ના આવે....

મારી સ્કૂલની સામેથી, પસાર થતા મને,

અચાનક મારો જમાનો, યાદ આવે છે

અને કોડી, લખોટી, ભમરડા ને સિક્કાનો,

એ અણમોલ ખજાનો, યાદ આવે છે

લાકડાની બેંચ પર, બધા સાથે બેસીને,

પાટીમાં ચોકથી લખ્યો'તો જ્યાં કક્કો,

કેવું રમતા ભણ્યા, ને અમે ભણતા રમ્યા,

એવો સમય મજાનો, યાદ આવે છે

સાત ગુણયા પાંચમાં ઉમેરો એકવીસ,

એમાંથી ઓગણીસની કરો બાદબાકી,

ગણિતનો આ સવાલ પણ લાગતો અઘરો,

પછી આવતો પસીનો, યાદ આવે છે

હિંદીના ટીચર તો હતા ભારે કડક,

એમના ગુસ્સાથી આખો ક્લાસ થથરે,

કર્યું હોમવર્ક ના હોય, તો મૂરગા બનાવે,

એવો પીરિયડ સજાનો, યાદ આવે છે

આજે મારો, તો કાલે તારો ડબ્બો,

રોજ રીસેસમાં ઉજવાતો જમણવાર,

સન્ડે લેસન પતાવીને, લીલા લહેરથી ફરતા,

બેફિકરો દિવસ રજાનો, યાદ આવે છે

મારી સ્કૂલની સામેથી, પસાર થતા મને,

અચાનક મારો જમાનો, યાદ આવે છે

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક'

નિખાલસ

મારા બાળકો નાના હતા ત્યારનો આ પ્રસંગ છે.

મારો પાંચ વરસનો દીકરો દક્ષ,

ને મારી ત્રણ વરસની દીકરી ફોરમ,

ઘરઘત્તા રમતા હતા.

રવિવારની સવાર હતી.

હું સોફા પર બેસીને છાપું વાંચતો હતો.

ત્યાં ઓચિંતો,

મારો એક ખાસ મિત્ર મને મળવા ઘરે આવ્યો.

ભાઈ-બેન ને સાથે હળીમળીને રમતા જોઈ,

એને પણ આનંદ આવ્યો.

એટલે એણે હળવેથી પૂછ્યું :

'આ શું રમી રહ્યા છો?

મને પણ રમવું છે, મને રમાડશો?'

મારા બંને બચ્ચા સ્વભાવે ખૂબ શરમાળ,

પણ દક્ષ ધીરેથી બોલ્યો :

'ડોક્ટર ડોક્ટર રમીએ છીએ'

એટલે મિત્ર એ જરાક મશ્કરી કરી :

'વાહ દક્ષ, મોટા થઈને તારે ડોક્ટર બનવું લાગે છે'

પછી ફોરમ તરફ જોઈ, હસતા હસતા પૂછ્યું :

'ફોરમ, તું પણ ભાઈની જેમ ડોક્ટર બનશે?'

ફોરમ ચૂપ રહી,

નીચું મોઢું કરીને, શરમાઈ ને બેસી રહી.

એટલે મેં કીધું :

'જવાબ તો આપ, અંકલ કંઈ પૂછે છે તને'

આખરે, એકદમ ધીમા અવાજે એ બોલી :

'ભાઈ ડોક્ટર બનશે, તો હું સિસ્ટર બનીશ'

અને અમે બધા હસી પડ્યા.

એનો એ નિખાલસ જવાબ, 

આજે સોળ વરસ પછી પણ 

મારા કાનમાં ફરે છે, 

તો મારી આંખો ભીની થઈ જાય છે.

તમારે તમારા બાળકને 

આ જ નિખાલસતા વારસામાં આપવી હોય,

તો એને નાક લૂછવાની ય સમજ ના હોય 

ત્યારથી ક્રિકેટ, ફુટબૉલ, ટેનિસ 

કે અન્ય સ્પોર્ટ્સના કોચિંગમાં, 

કે કોઈ પણ પ્રકારના એક્ટિવિટી ક્લાસમાં

 ધકેલવાની આંધળી હોડમાં 

શામેલ થવા ને બદલે,

એને શીખવા દો,

રમતા,

એની મેળે,

આ વિલુપ્ત થતી રમત :

'ઘરઘત્તા'

ઊભો છે

         
મુંબઈ જેવા મેટ્રોપોલિટન શહેરની ફાસ્ટ અને ફ્યુરીયસ લાઈફમાં આજે આપણને પોતાના માટે પણ સમય નથી, ત્યારે આપણે આપણી જ આસપાસના લોકોની વેદના કે તકલીફથી તદ્દન બેખબર હોઈએ છીએ.

અને જો ભૂલેચૂકે આપણે કંઈ મહેસૂસ કરી પણ લઈએ, તો પોતાને એમ કહીને આગળ વધીએ છીએ, 'જવા દે ને, કોઈની લાઈફમાં આપણે શું પંચાત કરવી'

ત્યારે અનાયાસે, આપણને યાદ આવે, ફિલ્મ 'ગમન' ની શાહરયાર ની ગઝલ,

सीने में जलन, आखों में तूफान-सा क्यूँ है,

इस शहर में हर शख्स परेशान-सा क्यूँ है

કંઈ એવી જ અસમંજસની વાત છે મારી આ રચનામાં :

એ રસ્તા વચ્ચે કંઈ એવી રીતે ઊભો છે,

જાણે ખેતર વચ્ચે એક ચાડીયો ઊભો છે

નથી એને ભાન પૂરપાટ દોડતી ગાડીઓનું,

શું એ રસ્તા વચ્ચે મરવા માટે ઊભો છે?

લોકો હોર્ન મારી, ગાળો ભાંડીને જાય છે,

એ તો થાંભલા માફક સ્તબ્ધ બની ઊભો છે

એવી કઈ વાતથી એ હેરાન છે આટલી હદે,

જીવતો માણસ કેમ શવ બનીને ઊભો છે?

કોઈ છે, જે એના ખભા પર, હાથ મૂકીને પૂછે,

દોસ્ત, તું કેમ આમ, રસ્તા વચ્ચે ઊભો છે?

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક'

સત્યકામ

( ૠષિદા ની 1969 માં બનેલી ફિલ્મની યાદમાં )

હવે સંબંધોના રહી ગયા બસ નામ છે,

ક્યાં એકબીજાને મનમેળ, માત્ર કામ છે,

આદર્શ બધા પુસ્તકોમાં પડ્યા કોહી ગયા,

હવે ક્યાં કરોડોમાંય એક 'સત્યકામ' છે?


~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક '

ફરી આવીએ

ચાલ, વાદળોમાં ફરી આવીએ,

જરા અપ્સરાઓને મળી આવીએ

આજે લસરપટ્ટી ખાઈએ એ રીતે,

મેઘધનુષ પરથી લસરી આવીએ

છેક અંતરથી ભીંજાવું છે આજે,

ચાલ, ઝાકળમાં પલળી આવીએ

સ્મૃતિના સાગરમાં ડૂબકી મારીને,

માછલીની આંખમાં તરી આવીએ

એટલી નજાકતથી કે ફૂટે નહીં,

પાણીના પરપોટાને અડી આવીએ

વૃંદાવનમાં કૃષ્ણ ભલે ના મળે,

એની અનુભૂતિ તો કરી આવીએ

સાવ નામશેષ થાય એ પહેલા,

કોયલનો ટહુકો સાંભળી આવીએ

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક' 

હાદસા

ક્યાં ધીરે ધીરે બધા થાય છે,

વીજ વેગે ય ઘણા થાય છે,

દોસ્ત, મારા જીવનમાં હાદસા,

હાથ વેંતે ય ઘણા થાય છે

~ દેવાંગ પરીખ 'રસિક'